Sárar geirvörtur 

Hér er samantekt um sárar geirvörtur eftir Arnheiði Sigurðardóttur lýðheilsu- og hjúkrunarfræðingur B.Sc. MPH, IBCLC, LLL-leader, MEd. nemandi við HR.

Algengur misskilningur: 

Krem, lotion og áburður er ekki það sama. Krem og lotion á ekki að nota á viðkvæmar eða sárar geirvörtur en það getur verið mjög gott að nota hreinan græðandi áburð.

Meðferð við sárum geirvörtum.

Á meðgöngu er eðlilegt að húðin þorni þar á meðal geirvörturnar að þær verði þurrar, harðar og jafnvel með óopnuðum sprungum vegna áhrifa hormóna. Rannsóknir sýna að fyrirbyggjandi meðferð við sárum geirvörtum er að bera Lansinoh áburð 1x á dag eftir bað. En áburðurinn slær á sársauka, græðir og dregur úr líkum á sýkingum samhliða því að mýkja og auka teygjanleika húðarinnar. Taka ber þó fram að aldrei á að nudda geirvörtunar og örva að óþörfu á meðgöngu.

Mikilvægt er að meðhöndla sár strax til að minnka lýkur á sýkingu í sárinu og jafnframt draga úr lýkum á brjóstabólgu en rannsakendur 9 rannsókna telja að brjóstabólga sé fylgikvilli ómeðhöndlaðra sára á geirvörtum. Því er ljóst að mikilvægt er að græða sárið fljótt og vel.

Við fæðingu barns:

Ávallt verður að vanda ásetningu barns á brjóst og tryggja að barnið taki það rétt. Ef barn er lagt á brjóst rétt segja kennslubækur að mæður eigi ekki að finna til. Er það raunveruleikinn? því svarar móðirin. Við lögum aðeins 17-18% tilfella þar sem vandamál eru við brjóstagjöfina með því einu að leiðrétta stöðu barns við brjóst og hvernig það tekur brjóstið. Þá eru 50% tilfella eftir af þeim 68% tilfella þar sem vandamál eru við brjóstagjöfina. Því er mikilvægt að skoða vel og meta hvert einstakt tilfelli fyrir sig.

Byrjið á meðferð nr. 1 ef það dugar ekki þá skal reyna meðferð nr. 2 og svo koll af kolli.   

1. Mýkið geirvörtur með blautri grisju fyrir gjöf.

2. Mjólkið fram brjóstamjólk og látið þorna á geirvörtunni.

3. Berið Lansinoh á geirvörturnar eftir hverja gjöf í mjög þunnu lagi (100% virkni).

4. Ekki þvo geirvörturnar, bað 1x dag nægir, nema þegar sár er sýkt.

5. Reynið notkun mexikanahatts í viðeigandi stærð ef brjóstagjöf er orðin nær óbærileg     fyrir móður. Það er betra en að gefast upp við að gefa barnið við brjóstið.

6. Ef þetta dugir ekki, þá er næsta skref að nota steraáburði þó aldrei lengur en     10 daga.

7. Sýklalyfjameðferð á sýkt sár.

8. Gerið hlé á brjóstagjöf í 24-48 tíma og móðir mjólkar sig í mjaltavél.

9. Reynið aðrar aðferðir við fæðugjöf.

Mikilvægt er að gefa /mjólka brjóst oft svo ekki verði óþarfa þrýstingur á geirvörtuna innan frá og skoða vel hvernig barnið sýgur brjóstið og er lagt á brjóst. Ef notaður er mexikanahattur gilda sömu reglur með ásetningu barns á brjóst og án hans. Engin hreyfing á að vera á mexikanahattinum aðeins eiga að sjást bylgjuhreyfingar á brjóstinu. Mexikanhatt þarf að nota varðlega og fylgjast með framgangi brjóstagjafarinnar. Hann er í flestum tilfellum notaður í 1-3 vikur eða þangað til móðir og barn hafa náð tökum á brjóstagjöfinni.

Nánari umfjöllun hér að framan um sárargeirvörtur og kynning á helstu rannsóknum.

Áhugaverðar rannsóknir:

Hér má sjá rannsóknargrein: Infants of mothers with presistent nipple pain exert strong sucking vacuums.  

Stuttur útdráttur:

Algengast ástæða fyrir því að mæður ljúka brjóstagjöf er vegna sársauka í geirvörtum. Rannsóknir sem snúa að sársauka í geirvörtum hafa einblínt á það hvernig barnið er lagt á brjóst og hvernig barn tekur brjóstið eða sýkingar í geirvörtunni. Þrátt fyrir það höfum við ekki fundið lausn á vandamálinu. Sýnt hefur verið fram á að draga megi úr vandmálum  (51% vs. 68%) hjá frumbyrjum á 3 degi með ráðgjöf og kennslu í því hvernig leggja á barn á brjóst. En þá er helmingurinn af mæðrum sem upplifa vandamál brjóstagjöf eftir.  

Þannig að það má vera  ljóst að kennsla við það að leggja barn á brjóst dugar ekki ein og sér. Vitneskja okkar á sogi barna hefur hingað til verið byggð á 60 ára gamalli rannsókn Gunther sem gerð var á þremur tveggja daga gömlum börnum.

Sú rannsókn sem hér er sagt frá bar saman sog hjá börnum 30 mæðra með sárar geirvörtur og sog barna mæðra með engin vandamál við brjóstagjöfina. Mæðurnar 30 sem voru með sárar geirvörtur höfðu allar sótt sér brjóstagjafaráðgjöf og ekki fengið lausn vandamála sinna. Misjafnt var hvenær sársaukin kom fram í brjóstagjöfinni. Einnig fundu sumar mæðurnar fyrir sársauka á milli gjafa og aðrar þoldu ekki snertingu við geirvörturnar. Börn mæðra með sárar geirvörtur drukku minna í gjöf en börn mæðra í viðmiðunarhópnum. Tíminn sem brjóstagjöfin tók var sambærilegur og börnin eyddu svipuðum tíma í að sjúga. Fram kom að meðaltals sogkraftur barna mæðra með sára geirvörtur var hærri en viðmiðunarhópsins  -52,2 ± 43,8 mmHg vs. -97,2 ± 37,0 mmHg. Börnin í báðum hópum sjúga jafn oft en takturinn var harðari hjá börnum mæðra með sárar geirvörtur. Einnig var sogkraftur þeirra hærri í hvíld en tíminn var sambærilegur.

Rannsakandi kemst að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir að móðir fái kennslu í að leggja barn sitt á brjóst þá sýgur barnið sem veldur sársauka hjá móður sinni af meiri krafti og innbyrgðir minna magn mjólkur í samanburði við barnið þar sem engin vandamál eru við brjóstagjöfina.

Börn sem valda sársauka í geirvörtum hjá móður sinni sjúga með 50% meiri krafti í sogi og sogkraftur þeirra í hvíld er tvöfalt meiri. Það er mjög auðvelt að mæla sogkraft hjá barni. Athyglivert þótti að inntaka barna mæðra með sárar geirvörtur var 42% minni en viðmiðunarhópsins þrátt fyrir að eyða svipuðum tíma við það að sjúga. En aðrar rannsóknir hafa bent á hugsanleg áhrif sársauki móður á  virkni mjólkurlosunar viðbragðs hennar. En mikilvægt er að virk losun á mjólkur eigi sér stað svo framleiðsla móður geti þróast eðlilega og brjóstagjöfin gangi upp. Mæðurnar með sárar geirvörtur í þessari rannsókn tókst að viðhalda framleiðslu sinni með hjálp mjaltavélar.

McClellan, H.L., Geddes, D.T., Kent, J.C., Garbin, L.R. og Hartmann, P.E. (2008). Infants of mothers with persistent nipple pain exert strong sucking vacuums. Acta Pædiatrica, 97, 1205-1209. 

Hér má sjá rannsóknargrein: Sucking characteristics of successfully breastfeeding infant with ankyloglossia: a case series. sjá nánari umfjöllun undir liðnum tunguhaft.

Ef skoðuð er rannsókn Önnu Margrétar Einarsdóttur og Helgu Guðmundsdóttur Bender (2009) en þar kemur fram að þriðjungur mæðra leiti til brjóstagjafaráðgjafa en aðeins 8% séu ánægðar með þjónustuna.

Velta má því fyrir sér að hugsanlega og jafnvel gera ráð fyrir að þær mæður sem leita til brjóstagjafaráðgjafa leiti þangað af því að þær hafa ekki fengið lausn vandamála sinna hjá ljósmóður eða hjúkrunarfræðingi í heimaþjónustu. Eru því eflaust með erfiðari vandamál en gegnur og gerist. Jafnvel í hópi mæðra sem fá ekki lausn vandamála sinna þrátt fyrir að hafa vandað álagningu barns og brjóst og skoðað hvernig barn tekur brjóstið. Þetta atriði þarf að rannsaka nánar svo bæta megi gæði þjónustunnar og mæður fái lausn vandamála sinna. Það getur ýmislegt verið að s.s. tunguhaft, aflögun á góm, mikill eða of lítill sogkraftur hjá barni. Mikilvægt er að sérfæðingur geri líkamsmat á barni svo hægt sé að vinna áfram að málinu og leita viðeigandi lausna.

Nánar má lesa sog í bók Catherine Watson Genna Supporting Sucking Skill in Breastfeeding Infants.