Brjóstaverkfall er þegar barn skyndilega neitar að taka brjóst. Verkfall er oft leið barnsins til að tjá sig, það er eitthvað að, hann eða hún eru óhamingjusöm, með verki eða eitthvað annað er að angra það. Þegar börn hætta á brjósti að eðlilegum ástæðum gerist það smá saman það á hinsvegar ekki við þegar um er að ræða verkfall, því það gerist skyndilega.

Verkfallið getur staðið í nokkra daga jafnvel nokkrar vikur. Margar orsakir geta verið fyrir brjóstaverkfalli. Dæmi: eftir að hafa átt ánægjulega brjóstagjöf með dóttir minni, fór hún óvænt í verkfall. Hún hafði yfirleitt sofið vel á nóttunni en þetta gerðist eina nóttina að hún vaknaði mörgum sinnum en vildi aldrei brjóstið. Næsta morgun þýddi ekkert að bjóða henni brjóstið. Ég beið og reyndi aftur síðar en allt kom fyrir ekki. Ég ákvað að fara með hana til læknis en ekkert athugavert kom út úr skoðuninni barnið var heilbrigt. Í tvo daga neitaði hún að nærast, hún kunni ekki á pela og vildi ekki brjóst.

Ég hafði aldrei heyrt af brjóstaverkfalli, þannig að þetta kom mér mjög á óvart. Ég fékk mörg misjöfn ráð til að leysa vandamálið. Í tvo til þrjá daga reyndi að gefa henni með bolla samhliða því að bjóða henni brjóst. Ég hafði mestar áhyggjur af því að barnið myndi ofþorna. Að lokum leigði ég mjaltavél og mjólkaði mig og gaf henni í pela. Ég sá að þetta gekk ekki svo ég hætti að nota pela heldur svæfði dóttur mína fyrst í fanginu þrátt fyrir að ekki þýddi að bjóða henni brjóstið. Þegar hún var svo á milli svefn og vöku laumaði ég brjóstinu upp í hana, stundum mótmælti hún en oftast komst ég upp með þetta (notaði ruggupoka). Þegar hún fór svo að losa svefn og umla tók ég hana upp og gaf henni brjóstið.

Ég var vakandi og sofandi yfir dóttur minni ég vildi ekki hætta brjóstagjöfinni, hvorki ég eða hún vorum tilbúnar. Einnig reyndi ég baðaðferðin og hún gekk alltaf. Einn daginn var svo verkfallið liðið og mín vaknaði sæl og glöð við brjóstið. Ég kemst eflaust aldrei að því hvað olli verkfallinu en á þessum tíma hafði ég mikið að gera, var með gesti og synti henni kannski ekki eins mikið og ég hafði gert áður, en hún náði athygli minni og fékk hana óskipta og í dag líður okkur mjög vel. Tekið saman af Arnheiði Sigurðardóttur.

Brjóstaverkfall

Þú og barnið þitt hafið stundað brjóstagjöfina í einhverja mánuði með góðum árangri. Þú hefur komist yfir byrjunarörðugleika fyrstu viknanna, s.s. sárar vörtur eða stálma og hlutirnir þróast í rétta átt. Allt í einu hafnar barnið brjóstinu og virðist mjög óhamingjusamt við brjóstið. Er barnið að venja sig af brjósti? Eða veikt? Er eitthvað að mjólkinni?

Þessi skyndilega höfnun, algengust hjá börnum á aldrinum frá þriggja til átta mánaða er kölluð brjóstaverkfall. Það er mögulegt að barn yngra en ársgamalt venji sig af brjósti, en mjög ólíklegt ef barnið er yngra en níu mánaða. Barn sem venur sig af brjósti, gerir það yfirleitt smám saman og er ekki ósátt við það.

Brjóstaverkfall stendur yfirleitt aðeins í örfáa daga, en getur staðið í viku eða lengur. Það er ekki alltaf auðvelt að finna út hvað veldur og stundum tekst aldrei að finna orsökina. Margar mæður kjósa að hætta brjóstagjöf á meðan á verkfallinu stendur sérstaklega ef barnið er eldra en sex mánaða, en yfirleitt er hægt að koma verkfallsbörnum aftur á brjóst innan fárra daga. Þetta er þolinmæðisverk og krefst mikillar staðfestu af þinni hálfu, en er vel erfiðisins virði.

Brjóstaverkföll eru erfið og truflandi fyrir alla sem í þeim lenda – móður, barn, föður og systkini, allir eiga erfitt. Barnið getur verið óánægt og engin leið að hugga það. Þú finnur e.t.v. fyrir höfnun og jafnvel sekt vegna þess að þú heldur að þetta sé þér að kenna, en það er sjaldnast raunin.
Þér getur líka liðið illa. Ef barnið sleppir úr gjöfum, fyllast brjóstin af mjólk og þú getur stálmað og/eða fengið stíflur. Ef barnið er ungt og ekki farið að fá annan mat, hefur þú e.t.v. líka áhyggjur af því hvort það fái nóg að borða og hvernig þú eigir að næra það ef það heldur áfram að hafna brjóstinu.

Á meðan barnið er í verkfallinu þarftu að mjólka þig eins oft og það hefði farið á brjóst. Ef þú átt ekki dælu, getur verið skynsamlegt að athuga með leigu á mjaltavél til að brúa bilið þangað til barnið fer aftur á brjóst. Regluleg mjólkun kemur í veg fyrir önnur vandamál eins og stálma og stíflur og sér barninu þínu fyrir nægri mjólk, auk þess sem það viðheldur mjólkurframleiðslunni þangað til barnið fer aftur á brjóst.

Á meðan á verkfallinu stendur þarftu að ákveða hvernig þú ætlar að gefa barninu brjóstamjólkina. Það getur verið auðveldara að koma barninu aftur á brjóst ef þú forðast pela og gefur heldur með bolla, sprautu, hjálparbrjósti eða fingurgjöf. Peli getur fullnægt sogþörf barnsins og dregið úr líkum á að það fari aftur á brjóst, sérstaklega ef það er ungt. Ótrúlegt en satt, það er hægt að gefa nýfæddum börnum úr bolla (staupa þau). Sprauta getur líka verið handhæg þegar maður er búinn að ná tökum á að gefa með henni. 
Það eru margar ástæður fyrir brjóstaverkföllum.
Til dæmis:
  -    Brjóstabólga.  Mjólkurframleiðslan getur minnkað eftir sýkingu í brjóstinu og mjólkin getur orðið sölt. Þetta eru tímabundin vandamál, en barnið veit það ekki.
  - Tanntaka.  Sum börn bregðast við óþægindum með því að sækja í brjóstið, en önnur hafna því. Sjá greinina “Tanntaka og bit” til að fá hugmyndir til að takast á við óþægindi við tanntöku.
  - Veikindi.  Ef barnið er með stíflað nef, hálsbólgu eða eyrnabólgu eða sveppasýkingu í munninum (þrusku) getur því fundist sárt að sjúga. Það getur verið vont að liggja á hliðinni ef um eyrnabólgu er að ræða. Prófaðu að bjóða barninu brjóstið í uppréttri stellingu til að forðast álag á eyrun. Ef nefið er stíflað biddu lækninn þá um ráð til að laga það (yfirleitt saltvatnsdropar, nefsuga eða róttækari ráðstafanir). Sjá greinina Þruska og brjóstagjöf til að fá hugmyndir um meðferðir við þrusku. Ef barninu líður illa í munninum og hafnar brjóstinu á það yfirleitt auðveldara með að drekka úr pela. Taktu það ekki sem höfnun þótt barnið þiggi pela en neiti brjóstinu. Sogaðferðirnar á pela og brjósti eru gjörólíkar og pelagjöf krefst minni munnhreyfinga en brjóstagjöf. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að heppilegra getur verið að forðast pelann á meðan á brjóstaverkfalli stendur. En ef pelagjöf er eina leiðin til að koma næringu í barnið, ekki leggja of mikla áherslu á að forðast hana. Flest börn taka brjóstið aftur þegar þau hafa jafnað sig og líður betur, jafnvel þótt þau hafi fengið einhverja pela.
  -    Viðbrögð við streitu.  Sum börn bregðast við neikvæðu andrúmslofti með brjóstaverkfalli. Þetta getur t.d. gerst þegar eldri systkini gera mikla kröfu á athygli móður sinnar á meðan hún er að gefa brjóst, eða breyting á staðsetningu (s.s. ferðalög eða flutningar) of mikil viðbrögð móður við biti (sjá tanntaka og bit) eða mikið álag í fjölskyldunni, s.s. skilnaður, dauðsfall eða annað.
  - Langur aðskilnaður frá móður.  Stundum hafna börn brjóstinu eftir aðskilnað frá móður sinni yfir helgi eða lengur.
  - Lítil mjólkurframleiðsla.  Þetta getur gerst ef of langt líður á milli gjafa, peli eða snuð eru mikið notuð, eða móðirin hefur veikst. Þetta getur valdið vítahring. Lítil mjólk og barnið er óánægt og vill ekki sjúga og mjólkin eykst því ekki því barnið sýgur ekki nógu lengi til að auka mjólkina. Sjá greinina “Mjólkuraukning” með ábendingum og góðum ráðum.
  - Bragðbreyting.  Notkun brjóstakrema eða áburða (annarra en lanolíns sem sérstaklega er gert fyrir brjóstagjöf og er lyktar- og bragðlaust) nýtt sjampó eða svitalyktareyðir og einstaka sinnum, eitthvað sem þú borðar (helst mjólkurmatur eða koffein í miklu magni) getur valdið brjóstaverkfalli.

Þegar þú reynir að koma barni aftur á brjóst þarftu að sýna þolinmæði og þolgæði. Ef þú eða barnið verðið pirrað á meðan á þessu stendur er best að hætta og reyna að gefa barninu öðruvísi. Reyndu aftur síðar því þú vilt ekki láta barnið fá neikvæða upplifun af brjóstagjöf. Mörg börn eru tilfinninganæm og þú vilt að barnið þitt tengi brjóstagjöf við vellíðan.

• Gefðu barninu mikla athygli og snertingu. Notaðu burðarpoka til að auka nándina milli gjafa. Prófaðu að fara með barnið í bað. Gefðu barninu brjóstahaldaralaus og háttaðu barnið niður á bleyju. Þú getur lagt teppi yfir barnið ef herbergið er kalt.

• Prófaðu að gefa barninu þegar það er hálfsofandi. Brjóstagjöfin getur gengið betur ef barnið er að sofna eða rétt að vakna. Taktu barnið með þér í rúmið þegar þú ferð að sofa.

• Reyndu að draga úr áreiti. Gefðu í kyrrlátu dimmu herbergi eða settu rólega tónlist á fóninn.

• Prófaðu mismunandi gjafastellingar og reyndu að gefa á hreyfingu, dansaðu, hossaðu eða ruggaðu á meðan. Prófaðu þig áfram og finndu út hvað hentar barninu þínu. Sum börn drekka á meðan gengið er um gólf með þau en ekki í kyrrstöðu. Sum vilja ekki drekka þegar setið er með þau en drekka liggjandi í sófanum. Sum vilja drekka í fanginu á mömmu en ekki í fótboltastellingu. Þú áttar þig fljótt á þessu.

• Reyndu að ná fram rennsli áður en þú reynir að leggja á brjóst. Þetta örvar, svo barnið missir síður þolinmæðina ef það þarf ekki að sjúga lengi til að fá mjólk.

• Bjóddu brjóstið oft. Ekki bíða þangað til barnið er orðið mjög svangt. Það hljómar skynsamlega (“ef barnið er orðið svangt, þá þiggur það brjóstið”) en getur snúist í höndunum á manni. Mjög svangt barn hefur síður löngun til að takast á við brjóstagjöfina. Ef barnið verður æst, hættu, gefðu smá mjólk, samt helst ekki úr pela, til að draga úr mesta hungrinu, og reyndu svo aftur. Prófaðu að gefa smámjólk með sprautu við brjóstið.

Þegar við höfum rætt husanlegar ástæður fyrir brjóstaverkfalli og leiðir til að ná barninu aftur á brjóst, er mikilvægt að skoða muninn á barni sem er óánægt á brjósti og virðist vera að missa áhugann og barninu sem neitar brjóstinu alfarið.

Það er reynsla mín af áratuga brjóstagjafaráðagjöf að flest símtölin koma frá mæðrum með nýfædd börn (stálmi, eymsli, áhyggjur af framleiðslu o.s.frv.) í kjölfarið kemur yfirleitt “sælutími” frá ca 2 vikna til 2 mánaða og allt virðist ganga vel. Síðan heyri ég frá áhyggjufullum mæðrum sem setja “barnið drekkur bara í tíu mínútur, sleppir brjóstinu  og kvartar og lætur svo eins og ég sé að eitra fyrir því þegar ég reyni að fá það til að taka brjóstið aftur. Drekkur svo stöðugt allt kvöldið og er aldrei ánægt”. Þetta er eitthvað sem getur þróast náttúrulega og er alls ekki brjóstaverkfall. Yfirleitt drekka þessi börn vel á morgnana og á nóttunni. Eftirmiðdags og kvöldgjafirnar eru tíminn sem er erfiðastur.  

Það eru nokkrar ástæður fyrir því að börn láti illa við brjóstið eftir að þau  komast yfir sex vikna aldurinn. Ein er sú að börnin fara að taka meira eftir fólkinu í kringum sig. Nýfætt barn drekkur af brjóstinu heila gjöf án þess að láta umhverfið trufla sig. Það gæti komið meiriháttar jarðskjálfti án þess að það truflaði nýfætt barn við brjóstið, vegna þess að nýfædd börn elska að sjúga. Þau sjúga meira að segja fingur í móðurkviði bara vegna þess að það er gott. Þegar barnið hefur lært að ná sambandi við þig og brosa til þín, verður meiri hætta á truflun. Barnið vill sjúga en líka að leika og brosa til þín á meðan. Barnið hefur mikinn áhuga á umhverfinu, vill horfa í kringum sig, á sjónvarpið eða eldra systkini sem er að leika sér á gólfinu. Það er mjög erfitt að tolla á brjóstinu og horfa í kringum sig á meðan. Þetta getur truflað lítil börn og orðið til þess að þau láti illa á brjóstinu og sleppi.

Önnur ástæða er þolinmæði. Í byrjun gjafar rennur mjólkin í magni, en svo minnkar rennslið þegar líður á gjöfina. Ef barnið heldur áfram að sjúga, fær það annað rennsli að launum. Nýfætt barn er alveg tilbúið að halda áfram að sjúga og bíða eftir öðru rennsli (mundu að nýfædda barnið hefur svosem ekkert annað að gera) getur eldra barn orðið pirrað þegar mjólkin hættir að renna í sama magni og nennir kannski ekki að sjúga þangað til annað rennsli hefst.

Mörg stærri börn fá alla þá mjólk sem þau þurfa innan fimmtán mínútna. Tæmingarviðbragðið er orðið tryggt hjá þér á þessum tíma og börn verða mjög góð í brjóstagjöf. Barn sem hættir að sjúga eftir nokkrar mínútur og neitar hinu brjóstinu, getur hreinlega verið búið að fá fylli sína. Sjá greinina um “How To Tell If  Your Baby is Getting Enough Milk” ef þú ert ekki viss um hvort barnið fær næga mjólk.

Mörg eldri börn fara líka neita að sofa á kvöldin. Ég hef aldrei skilið þetta fyrirbæri, þar sem það er mitt uppáhald að sofa. Mörg börn berjast við að sofna ekki, þótt augun séu að lokast og þau séu dauðþreytt. Barn sem lætur illa við brjóstið á kvöldin sýgur kannski aldrei nógu lengi til að ná í feitu eftirmjólkina sem gefur því magafylli og lengir nætursvefninn.  Ef barnið þitt lætur svona bjóddu því þá aftur sama brjóstið í að minnsta kosti 20 mínútur. Ör skipti á milli brjósta getur valdið því að barnið drekki meiri formjólk sem er ríkari af lactósa (mjólkursykri) og getur valdið vindgangi.

Mjólkurframleiðslan er líka minnst á kvöldin og þú er þreyttari og uppgefnari. Þetta getur verið erfiður tími fyrir alla á heimilinu.

Aðferðirnar sem beitt er við pirraða barnið til að fá það til að sjúga eru svipaðar þeim sem notaðar eru á börn sem neita brjóstinu algerlega. Prófaðu aðferðirnar sem eru nefndar hér að ofan, en ef ekkert gengur, getur verið gott að mjólka sig og gefa barninu öðru vísi á þessum erfiðasta tíma dagsins. Pabbi getur jafnvel gert það og þú gætir jafnvel fengið tækifæri til að slaka á í heitu baði. Þvílíkur lúxus!

Hver sem ástæðan er fyrir höfnuninni, þá er yfirleitt alltaf hægt að sannfæra börnin um að halda áfram á brjósti. Það krefst mikillar þolinmæði og vinnu en er alveg þess virði.
~ ~ ~ ~
unnið upp úr grein eftir Anne Smith, BA, brjóstagjafaráðgjafa IBCLC, La Leche League Leader af Guðrúnu Jónasdóttur brjóstagjafaráðgjafa IBCLC í Móðurást.